Lại một kỷ niệm khác, hôm đó 7h30 Hội đồng Chính phủ họp, lúc 7h15 tôi nhận được điện thoại đón Thủ trưởng ở phố Cửa Nam. Làm việc với GS Trần Đại Nghĩa, điều đầu tiên tôi học được ở Giáo sư là phương pháp làm việc vì hồi đó tôi chưa có khái niệm gì về phương pháp làm việc khoa học. Từ đó trở đi tôi gọi Giáo sư Nghĩa bằng anh xưng em, dù rằng tôi kém tuổi Thủ trưởng Nghĩa rất nhiều.
Khi trước mặt mình là GS Trần Đại Nghĩa thì tôi cảm thấy run khôn xiết. Có nhẽ, vì được biết cậu thư ký của mình cũng chỉ có hai mẹ con, mà Giáo sư nhớ về thời xưa với mẹ và chị ở Mỹ Tho. Lúc đó, tôi run lắm vì đã từng được nghe nói Giáo sư nổi danh là trí não bác học, hiểu biết rất sâu sắc về các lĩnh vực khoa học kỹ thuật, còn mình mới tốt nghiệp kỹ sư được vài ba năm, vốn kinh nghiệm còn ít oi nên lúc đó thật sự là rất sợ.
Tình nặng, ấy chưng tình giang sơn Nghiệp đời há kể nghiệp vàng son. H- Kim Đồng, 2005. Ông đã dạy lại nguyên lý chế tác súng Bazooka, các vấn đề căn bản của vũ khí. Sau đó Giáo sư yêu cầu tôi lược dịch nội dung trình Thủ trưởng, ông khen cuốn sách rất tốt và yêu cầu gửi cuốn sách này xuống cho ông Hoàng Đình Phu, dịch thành sách để phổ thông cho sĩ quan trong Quân đội.
Đó là một buổi chiều năm 1968, hôm đó trời mưa, nhìn ra cây dừa đẫm nước mưa phía trước phòng làm việc, Giáo sư nói: “Nhìn mưa rơi trên cây dừa mà tôi lại nhớ cái thời tôi ở với mẹ tôi tại Mỹ Tho.
4 Sau là Viện trưởng Viện khoa học Việt Nam. Đào tạo đội ngũ cán bộ quân giới Theo ông Trần Thành Đức, công lao lớn nhất của GS Trần Đại Nghĩa không chỉ là chế tạo ra súng Bazooka mà ông còn đào tạo được một hàng ngũ cán bộ trước hết cho ngành Quân giới ở nước ta, đặt nền tảng cho sự phát triển của ngành Quân giới.
--- * Trọng tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam 1 Sau trở nên Đại tá, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học Kỹ thuật quốc gia. 5 Sau là Viện trưởng Viện Công nghệ của Bộ Quốc phòng.
Năm 1942, ông sang Đức làm việc trong xưởng chế tác máy bay và Viện nghiên cứu vũ khí. Với ông, GS Trần Đại Nghĩa lúc nào cũng như một ông Phật nhân hậu, một nhà khoa học bình dị, một người thầy lớn.
Một thủ trưởng bình dị Trong những năm đầu của cuộc Kháng chiến chống Pháp thì lớp học sinh chúng tôi ai ai cũng biết đến Trần Đại Nghĩa. Giáo sư Trần Đại Nghĩa là người thông tỏ tiếng Pháp, Đức, Anh, cần thư ký biết tiếng Nga để giúp Giáo sư phần tư liệu tiếng Nga. Căn phòng nơi ông ở, dưới gầm giường, xung quanh đều là những vật liệu thuộc về khí giới. Giáo sư Nghĩa chỉ dẫn tôi từ cách sắp đặt như thế nào để không sót việc và để nhớ việc, tiếp nữa là phải có ưu tiên, việc nào giải quyết trước, việc nào giải quyết sau.
Thời kỳ đó quân Pháp có khí giới tối tân, có xe tăng đại bác nhưng quân dân ta thì chỉ có khí giới thô sơ. Một hôm vào 4 giờ chiều, tôi nhận được điện của Phó Tổng tham vấn trưởng Phùng Thế Tài mời GS Trần Đại Nghĩa đi phi cơ trực thăng lên Xuân Mai.
6 Nguyên Giám đốc Đại học nhà nước Hà Nội 7 Trần Đại Nghĩa - Ông Phật làm súng. Tôi nói với Giáo sư: “Thưa anh, mới chậm có 15 phút”.
Một lần khác tôi tháp tùng Thủ trưởng đi dạy ở Trường Đảng Nguyễn Ái Quốc, thầy trò đến trường sớm 15 phút, GS Trần Đại Nghĩa nói với tôi không nên vào, bởi: “Đến sớm làm phiền người ta, đến muộn là bất lịch sự, đến trước 5 phút thôi để người ta chuẩn bị”. Thời gian này, Cục Quân giới lúc đầu chuyển về Bình Đà, sau đóng tại một trường tiểu học của huyện Ứng Hòa.
Gốc thông đứng thẳng dầu mưa gió Để gió lành reo ngát non nước. Từ năm 1968 đến 1971, ông được điều động về Hà Nội làm thư ký riêng cho GS Trần Đại Nghĩa - khi ấy là Phó Chủ nhiệm Tổng Cục Hậu cần. Tôi nhớ dạo đó là cuối năm 1968, khi cuộc kháng chiến chống Mỹ đang diễn ra ác liệt, có sáng kiến chuyển gạo bằng dây cáp từ phía Bắc bờ sông Bến Hải sang bờ sông phía Nam, việc này được thiết kế và thí điểm ở Xuân Mai.
GS. Là một nhà khoa học, một vị tướng nhưng GS Trần Đại Nghĩa lại có một lối sống vô cùng bình dị.
Vì vậy, nghe tin Bác Hồ đã đưa về nước một kỹ sư chế tạo vũ khí rất giỏi, làm hào hứng mọi người. * Ông là người đã chế tác các loại súng Bazooka bắn xe tăng - nỗi khiếp sợ của nhiều xe tăng Mỹ - Pháp; và nhiều loại bom đạn khác. Những ngày sau đó, khi thấy tôi băn khoăn hoặc rụt rè, GS Nghĩa động viên: “Cứ yên tâm đừng hồi hộp, cái gì chưa biết thì hỏi, đừng ngần ngại, tôi biết chú là một sinh viên xuất sắc, giỏi đấy, chú vắt làm, lo đọc các tùng san quân sự của Nga”.
Toàn quân và dân đều thán phục nhà bác học Việt minh Trần Đại Nghĩa. * Năm 1935, ông đi du học Pháp và tốt nghiệp kỹ sư và cử nhân toán học tại các trường: Đại học Bách khoa Paris, Đại học Mỏ, Đại học Điện, Đại học Sorbonne, Đại học Cầu đường Paris. Chính ông cũng là đứa ở bên, khâm liệm, rồi đeo thủ trưởng Nghĩa của mình đến nơi an nghỉ rốt cuộc. 3 Sau là Hiệu trưởng trường Đại học Bách khoa.
Ông đã được trao tặng Huân chương Hồ Chí Minh và danh hiệu Anh hùng cần lao năm 1952. Ông tên thật Phạm Quang Lễ, sinh ngày 13 tháng 9 năm 1913 trong một gia đình nhà giáo nghèo tại xã Chánh Hiệp, huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long.
Ông cùng với kỹ sư luyện kim Võ Quý Huân, thầy thuốc Trần Hữu Tước theo Hồ Chủ tịch về nước, tham dự tổ chức, chế tạo khí giới cho quân đội tại núi rừng Việt Bắc. Ông Trần Thành Đức còn nhớ một đoạn trong cuốn sách GS Nguyễn Văn Đạo 6 viết về những ngày GS Trần Đại Nghĩa giảng dạy khi Cục Quân giới di tản về Ứng Hòa, Hà Tây, cuối năm 1946, đại ý: thời gian đầu, anh Nghĩa lên lớp mỗi càng ngày càng buổi sáng.
Giáo sư Nghĩa yêu cầu tôi phải nuốm hàng tuần, hàng tháng đọc tập san và ít cho Giáo sư những thông tin mới. Giáo sư bảo: “15 phút cũng về, hiện giờ họp rồi, tự nhiên một người đi vào, phải báo cáo thưa các anh xe tôi hỏng à? Tốt nhất là tôi vắng mặt, mỏng và nghe lại sau, vào như thế có lẽ Thủ tướng đang nói, làm cho Thủ tướng cũng không chấp nhận và các ông Bộ trưởng khác cũng không hiểu vì sao nhà khoa học này lại đến muộn”.
Năm 1966, ông tốt nghiệp trường Đại học Thép và Hợp kim Moskva. Rèn tài văn võ thời lưu lạc Gánh việc tổ quốc thuở mất còn. Sau đó mấy ngày tôi đưa được mẹ ra Hà Nội, Thủ trưởng nhắc tôi: Nhớ làm sổ gạo cho cụ. Sau ngày toàn quốc kháng chiến (19-12-1946), tình hình chiến sự hết sức phức tạp, Pháp quay trở lại chiếm đóng Hà Nội, các cơ quan Đảng, quốc gia và Quân đội phải tạm rút vào khu vực Hà Đông để chuẩn bị lên An toàn khu (ATK).
Điều này cho thấy tầm nhìn của GS Trần Đại Nghĩa, ngay trong điều kiện chiến tranh đã lo đến việc bổ dưỡng hàng ngũ cán bộ nhằm xây dựng, phát triển giang sơn khi hòa bình lập lại.
Dần dần tôi cũng quen việc của một người thư ký. Nguyễn Văn Đạo. Làm việc với Giáo sư Nghĩa tôi còn học được ở người thủ trưởng một tấm gương về đạo đức, cái tâm tinh khiết và lối sống khôn xiết bình dân. Tôi cũng chỉ có hai mẹ con, cũng xa mẹ 8-9 năm rồi chưa được gặp lại.
Thầy đứng giảng bài dùng hai thứ tiếng Pháp, Việt xen lẫn. Thiếu tướng, Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa (1913–1997) - một kỹ sư quân sự, một nhà khoa học lớn, cũng như một nhà quản lý khoa học kỹ thuật cấp cao, cha đẻ của ngành công nghiệp quốc phòng Việt Nam.
Về nước ông làm việc tại Nhà máy Quốc phòng Z2, đóng ở Tuyên Quang. Kỷ niệm trong những ngày đầu làm việc với GS Trần Đại tức thị tôi gọi Giáo sư bằng thầy, bằng thủ trưởng. Câu nói tưởng chừng rất đơn giản nhưng rất hay, rất chí lý. Những bài giảng của Giáo sư đều có tính lựa chọn, vừa cơ bản, vừa thiết thực; vừa học lý thuyết vừa bắt tay ngay vào tính toán thực hành.
Câu chuyện về chế tạo khí giới đương đại giữa núi rừng Việt Bắc trong điều kiện gian khổ để đánh lô cốt, đánh xe tăng địch, xem như một huyền thoại. 8 Nguyên Viện trưởng Viện Toán học Việt Nam 9 Thượng tướng Đinh Đức Thiện (1914-1986), nguyên Chủ nhiệm Tổng Cục Hậu cần, Bộ trưởng Bộ Cơ khí Luyện kim, Bộ trưởng Bộ Giao thông chuyên chở Việt Nam. Giáo sư Trần Đại Nghĩa trực tiếp giảng dạy những kiến thức căn bản về nội phao, ngoại phao mà nội dung là lý thuyết chuyển động của đạn trong nòng súng và ngoài khí quyển, các tính năng của thuốc nổ, thuốc phóng,… Ông chính là người trước nhất truyền thụ cho những cán bộ này kiến thức về kỹ thuật khí giới, xạ thuật, chất cháy, chất nổ, những vấn đề chưa có trong chương trình đào tạo đại học và cao đẳng ở Hà Nội trước cách mệnh tháng Tám.
* Ông từng giữ các chức vụ: Cục trưởng Cục pháo binh, Phó chủ nhiệm Tổng cục Hậu cần, Phó chủ nhiệm Tổng cục Kỹ thuật, Chủ nhiệm Ủy ban Kiến thiết căn bản quốc gia, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật quốc gia, Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam, Thứ trưởng Bộ Công thương, chủ toạ trước tiên của liên hợp các Hội Khoa học và Kĩ thuật Việt Nam (nhiệm kỳ 1983-1988), Hiệu trưởng trước nhất trường Đại học Bách khoa Hà Nội, Đại biểu Quốc hội khóa II, III.
Những người đầu tiên được GS Nghĩa lên lớp giảng bài khi ấy là: Lê Khắc 1 , Hoàng Xuân Tùy 2 , Phạm Đồng Điện 3, Hoàng Đình Phu 4 , Nguyễn Văn Thu 5 , hoàng phái Hoàng,… Những người này sau đều trở nên cán bộ nòng cột và có vai trò nhất thiết trong nền Công nghiệp quốc phòng của nước ta. Trò ngồi phệt trên nền gạch, sổ ghi chép đặt lên đùi.
Giáo sư Trần Đại Nghĩa rất ít nói, các câu chuyện được bàn bạc đốn là vấn đề chuyên môn, về các vấn đề khoa học kỹ thuật, công việc.
* Ông được phong quân hàm Thiếu tướng trong đợt trước tiên năm 1948. Tôi không ngờ là ngày hôm đó tôi được đồng chí Cục phó Cục Cán bộ đưa đến giới thiệu với Giáo sư Nghĩa: “Thưa Giáo sư, đây là kỹ sư Đức ở Nhà máy Z2, một người giỏi tiếng Nga theo đề nghị của Giáo sư và cũng rất thông suốt khí giới”.
Lúc đó tôi sung sướng, tưởng chuyến này mình sẽ được đi trực thăng cùng Thủ trưởng nhưng sau đó GS Nghĩa đề nghị tôi gọi điện lại cám ơn và từ khước lời mời của ông Phùng Thế Tài, sáng hôm sau hai thầy trò đi xe ô tô Com-măng-ca từ 4 giờ sáng để lên Xuân Mai. Bất chấp khó khăn do tình cảnh, tại đây GS Trần Đại Nghĩa đã cho hoàn thiện, sửa những nhược điểm của súng Bazooka (trước đó đã thử nghiệm ở Xưởng Giang Tiên, Phú Lương, Thái Nguyên) và cho bắn thử thành công.
Trong những năm cuối đời của GS Trần Đại Nghĩa ở thị thành Hồ Chí Minh, ông Thành Đức vẫn trực tính lui tới để chuyện trò, tâm tình với người thầy của mình. Sau đó một thời gian ngắn thì tin Bazooka, SKZ giành chiến thắng vang dội trên các mặt trận đã bay nhanh về hậu phương. Đây là cơ sở lý luận trước hết giúp cho cán bộ nghiên cứu tiếp tục tự học, nâng cao trình độ của mình.
Đến địa điểm họp thì muộn 15 phút, GS Nghĩa nhìn đồng hồ và bảo tôi quay xe trở về. Bài giảng do anh soạn một phần dựa vào một số ít tài liệu mà anh luôn mang theo người cùng cây thước tính và bao thuốc lá Philip Morris… 7 Thơ tặng Giáo sư Trần Đại Nghĩa Nghĩa lớn gọi về với non nước Buồn vui đã trải cuộc vuông tròn.
Trong điều kiện khó khăn, ông đã tinh thần xây dựng một hàng ngũ cán bộ kề cận nhằm phục vụ cho cuộc trường kỳ kháng chiến của dân tộc ta. Buổi chiều anh em tự học, làm bài tập, tự nghiên cứu thêm tài liệu hoặc làm quen với công việc nhồi lắp và thử đạn dưới sự điều khiển trực tiếp của anh Nghĩa.
Sau đó ông ở lại Pháp làm việc tại Viện nghiên cứu phi cơ. Tôi rất cảm động và thấy mình sung sướng thật, được gần một thủ trưởng vừa có tri thức uyên thâm, một tư cách lớn, vừa có tấm lòng bác ái giản dị.
Sau đó một thời kì Giáo sư bảo ở trong Quân đội, trong Tổng cục Hậu cần, ông Đinh Đức Thiện 9 thống nhất các thư ký gọi các thủ trưởng bằng anh. Lớp học sinh chúng tôi và giới trí thức trẻ xem ông là thần tượng. Năm 1969, với chức phận Phó Chủ nhiệm Tổng cục Hậu cần, có một lần GS Trần Đại Nghĩa đã bảo tôi tìm gặp GS Hoàng Tụy 8 để mượn cuốn sách tiếng Nga: Vận trù học trong quân sự.
Mẹ tôi thương tôi lắm. Phan Đình Diệu Sau lớp học này, GS Trần Đại Nghĩa còn tiếp tục mở một lớp giảng dạy khác ở Bắc Kạn vào khoảng năm 1947, lớp học có khoảng 120 người, đến từ nhiều nơi. * Tháng 5 năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh qua Pháp thương thuyết với Bộ trưởng Thuộc địa Marius Moutet.
2 Sau là Thứ trưởng Bộ Đại học. Dù rằng nghe danh và ái mộ GS Trần Đại Nghĩa từ khi còn là một cậu trò nhỏ nhưng đến khi được gặp GS Nghĩa thì tôi chẳng thể tin nổi, cứ tưởng đó chỉ là một vị trưởng lão hồn hậu mà thôi.
Điều trước nhất mà tôi luôn ghi nhớ là lời dặn: “Mỗi vật có một chỗ và mỗi chỗ dành cho một vật”. Sợ vì không hoàn tất nhiệm vụ nhưng cũng sung sướng vì chí ít mình cũng được gần một nhà khoa học lớn để mình có thể học tập.
Nhưng có một lần làm tôi vô cùng kinh ngạc và cảm động. Ông Trần Thành Đức sinh năm 1939 tại Vinh, Nghệ An. * Tên Trần Đại Nghĩa của ông do chính Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt dựa theo họ Trần của tướng Trần Hưng Đạo và Đại Nghĩa có tức thị việc làm vì dân. *** Khoảng thời kì được làm việc và ở bên cạnh GS Trần Đại tức thị khoảng thời gian ông Trần Thành Đức không bao giờ quên, ông vừa được trau dồi kiến thức, vừa học được tư cách sáng ngời của người thủ trưởng.
Lớp học không có bàn ghế, bảng đen. Có một lần tôi đi về quên cái ô nên ướt hết, mẹ nhắc nhở tại sao như thế rồi lấy xống áo cho tôi thay”. Tôi băn khoăn tại sao bữa nay Thủ trưởng lại nghĩ đến chuyện thời thư từ của ông? Và tôi sực nhớ ra là đầu giờ chiều hôm đó ông Chánh văn phòng vào xin phép cho tôi được nghỉ một tuần để tôi về Nghệ An tìm và đưa mẹ tôi ở trong vùng chiến sự ra Hà Nội.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét